Τα θεατρικά προγράμματα που διασώθηκαν

 

Το Τέταρτο Κουδούνι / Τέτοιες Μέρες, Τέτοια Λόγια… 297

 

 

Στην ημερίδα ««Ανοιχτό Αρχείο / Ανοιχτό Ερώτημα» που οργάνωσε το Ελληνικό και Λογοτεχνικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας (Μ.Ι.Ε.Τ.), αφιερωμένη στη μνήμη του Μάνου Χαριτάτου, ιδρυτή μαζί με τον Δημήτρη Πόρτολο, του Ε.Λ.Ι.Α., συμμετείχα στη στρογγυλή τράπεζα «Μέσα από τα μάτια των δωρητών» απαντώντας σε δυο ερωτήσεις που έθεσε ο συντονιστής Γιώργος Τσακνιάς. Αναρτώ το κείμενο των απαντήσεων ακροθιγώς επεξεργασμένο:

Ποια ήταν η καθοριστική στιγμή ή η σκέψη που σας οδήγησε στην απόφαση να αποχωριστείτε το υλικό σας και να το εμπιστευτείτε σε έναν φορέα;

Καταρχάς να σας ζητήσω συγγνώμη για τα φωνητικά προβλήματα και τον τυχόν βήχα. Μια ίωση με ταλαιπωρεί ακόμα.
Καθοριστική στιγμή δεν υπήρξε. Αλλά από πολύ νωρίς αναρωτιόμουνα τι θ’ απογίνει όλο αυτό το υλικό που ’χα μαζέψει. Απ’ το 1965, στα 15 μου, είχα αρχίσει. Είχα πάρει ένα τετραδιάκι σπιράλ, με καρουδάκια στα εξώφυλλο, της μόδας τότε, όπου έγραφα σε κάθε σελίδα την ημερομηνία αυτού που είδα και μέσα έβαζα το πρόγραμμά του -σινεμά, κάποιες συναυλίες, τσίρκο και θέατρο, ό,τι ερχόταν στον Βόλο, τότε. Ξεχείλωσε το τετραδιάκι γιατί μερικά προγράμματα ήταν χοντρά αλλά η συνήθεια που ’γινε ψώνιο, που ’γινε μανία, όχι, δεν ξεχείλωσε. Μετά, όταν ήρθα φοιτητής στην Αθήνα, το τετραδιάκι έγινε ειδικό ντουλάπι. Και κάποτε το ντουλάπι ξεχείλισε, τα ράφια ξεχείλωσαν, τα προγράμματα κατέκλυσαν το σπίτι. Στο τέλος κρατούσα μια γκαρσονιέρα ως αποθήκη. Στο σεισμό του ’99 κοιμόμουν στο σπίτι της μητέρας μου που ’ταν στα τελευταία της. Ειδεμή θα μπορούσα να ’χα σκοτωθεί -ηρωικός θάνατος!- από… ιστορία θεάτρου καθώς, απ’ τη βασική βιβλιοθήκη, όλοι οι βαριοί τόμοι έπεσαν πάνω στο κρεβάτι μου…  

Απογόνους δεν έχω, οι τυχόν κληρονόμοι δε θα ’χαν σίγουρα τη δική μου πρεμούρα, μπορεί και να τα θεωρούσαν τα προγράμματα απλώς άχρηστα χαρτιά, σαβούρα, που πώς και τι θα ’καναν να την ξεφορτωθούν. Οπότε κι άρχισα να σκέφτομαι τους φορείς που θα μπορούσαν να τα δεχτούν ως δωρεά: Βιβλιοθήκη Θεατρικού Μουσείου, Βιβλιοθήκη του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών ή του Τμήματος Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Βιβλιοθήκη «Βουδούρη» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Λασκαρίδη… 

Το Θεατρικό Μουσείο εξέπνευσε και να δούμε αν, πότε και πώς θα επανέλθει κατά τις επαγγελίες. Απ’ τους υπόλοιπους τους οποίους δοκίμασα δωρίζοντας από περίπου 800 βιντεοκασέτες με θέμα τις παραστατικές τέχνες και, κυρίως, το θέατρο μέχρι εκατοντάδες αφίσες θεάτρου ή από προγράμματα, όχι δικά μου αλλά απ’ αυτά που τότε έστελναν τα θέατρα, όταν άρχιζαν μια παράσταση, μαζί με τα δελτία Τύπου στα «Νέα» όπου εργαζόμουν μέχρι χιλιάδες βιβλία της βιβλιοθήκης μου -πέντε διαδρομές έκανε το βαν που τα μετέφερε-, απογοητεύτηκα -απ’ τους περισσότερους τουλάχιστον. 
Τότε, κάποια στιγμή, σε μια σχετική κουβέντα μας, ο σκηνοθέτης Γιάννης Μόσχος μου σύστησε το Ε.Λ.Ι.Α. Όχι, βέβαια, ότι δεν το ’ξερα. Το αντίθετο. Απ’ την αρχή το ’ξερα. Και απ’ την εποχή που, πριν απ’ «Τα Νέα», δούλευα για το περιοδικό «Διαβάζω» γνώριζα τον Μάνο 

Χαριτάτο και τη σπουδαία δουλειά που ’κανε μαζί με τον Δημήτρη Πόρτολο κι είχα συνεργαστεί κάποτε μαζί του. Αλλά ότι το Ε.Λ.Ι.Α .θα μπορούσε να δεχτεί προγράμματα δεν το ’χα σκεφτεί. Επιπλέον, ο κ. Μόσχος μου μίλησε και για την εξαιρετικά προσεκτική αρχειακή δουλειά που κάνει εκεί η κ. Κωνσταντίνα Σταματογιαννάκη. Έτσι εμπιστεύτηκα στο Ε.Λ.Ι.Α. περίπου 10.000 προγράμματα με τη συμφωνία πως, αν κάποια υπάρχουν διπλά, από προηγούμενες δωρεές, αυτά θα σταλούν στην Βιβλιοθήκη του Τμήματος Θεάτρου της Θεσσαλονίκης. Και, τελικά, γύρω στα 7.500 έμειναν στο Ε.Λ.Ι.Α. και τα υπόλοιπα περίπου 2.500 ανέβηκαν στην Θεσσαλονίκη.  

Υπάρχουν ακόμα άλλα 300 με 500 στην -αποκλειστικά θεατρική πια- βιβλιοθήκη μου, μαζί με βιβλία με θεατρικά έργα, έργα φωτοτυπημένα, αλμανάκ, ιστορίες θεάτρου, περιοδικά για το θέατρο... Κράτησα όσα έχουν μέσα τυπωμένο έργο θεατρικό. Αυτά τα πονάω πιο πολύ και τα θέλω γιατί τα χρειάζομαι ακόμα για τη δουλειά μου. Θ’ αποφασίσω για τη, μετά το θάνατό μου, τύχη τους.

Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η μεγαλύτερη ηθική υποχρέωση που αναλαμβάνει ένας αρχειακός φορέας αποδεχόμενος τη δωρεά ενός αρχείου; Πώς φαντάζεστε το μέλλον του αρχείου το οποίο δωρίσατε; 

 

Πρώτα να το ταξινομήσει όπως του πρέπει. Πράγμα που, για τη δική μου συλλογή, έχει ήδη γίνει. Η κ. Σταματογιαννάκη επιβεβαίωσε την έξωθεν καλή μαρτυρία. Ξέρω πια πόσα ήταν τα προγράμματα -που δεν το ’ξερα-, ξέρω ότι έπεσαν σε καλά χέρια. 
Κατόπιν, το αρχείο πρέπει να ’ναι εύκολα προσβάσιμο. Χωρίς πολλά γραφειοκρατικά. Ειδικά σε φοιτητές και νέους ερευνητές. Σ’ αυτό, όμως, μόνο η ψηφιοποίηση θα δώσει λύση. Χωρίς, πάντως, να σημαίνει ότι δε θα μπορούν να ’ναι διαθέσιμα για μελέτη και τα έντυπα προγράμματα. Με την ελπίδα ότι αυτοί που θα τα πάρουν στα χέρια τους θα πρέπει να τα σεβαστούν και να μην κρατήσουν πάνω τους... σημειώσεις, υπογραμμίσουν ή… σκίσουν κάποια σελίδα που χρειάζονται. Διότι αυτά συμβαίνουν... 

Πιστεύω στη διατήρηση του έντυπου. Η ποιότητα του χαρτιού, οι διαφημίσεις που ’χει το πρόγραμμα, η τυπογραφία του κάνουν σαφή την εικόνα της εποχής του και το γούστο των παραγωγών που το τύπωσαν ή τις οικονομικές παραμέτρους των παραγωγών. Η βαθμιαία κατάργηση των προγραμμάτων,

για μένα, είναι θλιβερή και αποτρεπτική. Το επιχείρημα «τα στοιχεία τα βρίσκετε όλα στο site του θεάτρου» δε με πείθει. Είκοσι χρόνια μετά τη συγκεκριμένη παράσταση δε θα βρίσκω «site του θεάτρου». Ίσως, βέβαια, αυτό να ’ναι μια παλιά νοοτροπία που διέπει εμάς τους παλιούς και δε μας επιτρέπει να εκσυγχρονιστούμε ή να «εκσυγχρονιστούμε». Για μένα, πάντως, παράσταση χωρίς πρόγραμμα είναι φαγητό ανάλατο. Ενώ, αν μείνει στα χέρια μου ένα πρόγραμμα, εφόσον είναι καλοφτιαγμένο, θα το χαζεύω, μπορεί και μια ζωή. Μερικά είναι εξαιρετικά.
Τώρα, πως μπορώ να φανταστώ το μέλλον της συλλογής μου αυτής… Φαντάζομαι, μετά από κάποια χρόνια, κάπου να συναντήσω ένα αγόρι ή ένα κορίτσι που να ετοιμάζει μια εργασία ή ένα μεταδιδακτορικό και μπροστά του να ’χει απλωμένα παλιά θεατρικά προγράμματα. Κι απ’ τα εξώφυλλά τους να τα αναγνωρίσω: «Βρε, αυτά, απ’ τα δικά μου είναι...». Ε, τότε θα συγκινηθώ.
Σας ευχαριστώ.