September 20, 2018

Στο Φτερό / Τρίο για δυο φωνές και κρουστά


«Ίων» του Ευριπίδη / Σκηνοθεσία Ιόλη Ανδρεάδη 



Η Κρέουσα, κόρη του βασιλιά της Αθήνας Ερεχθέως, κι ο σύζυγός της Ξούθος, που διαδέχτηκε τον Ερεχθέα, έρχονται απ’ την Αθήνα στο Μαντείο των Δελφών να μάθουν γιατί είναι άτεκνοι. Όμως ο θεός Απόλλων έχει βιάσει, πριν από χρόνια, την Κρέουσα στη σπηλιά της Ακρόπολης, με καρπό του βιασμού ένα γιο που εκείνη γέννησε κρυφά και τον εγκατέλειψε έκθετο στην ίδια σπηλιά -το μυστικό της. 

Ο Απόλλων δεν άφησε το μωρό να πεθάνει: ζήτησε απ’ τον Ερμή να το φέρει στους Δελφούς όπου το μεγάλωσε η Πυθία. Έφηβος πια, με τ όνομα Ίων, που υπηρετεί στον ναό του Απόλλωνος, συναντάει τη μητέρα του χωρίς κανείς τους να γνωρίζει την αλήθεια. Ο Απόλλων παίζει ένα παιχνίδι εις βάρος τους: δίνει χρησμό στον Ξούθο ότι ο Ίων είναι δικό του παιδί από μια τρελή νύχτα του με μια Δελφίδα Μαινάδα. Της Κρέουσας καθόλου δεν της αρέσει αυτό -ο εξώγαμος γιος του Ξούθου να βρεθεί στην 
Αθήνα και ν’ αποκτήσει δικαιώματα. Γι αυτό αναθέτει να τον δηλητηριάσουν. Το σχέδιο, όμως, ναυαγεί κι αποκαλύπτεται. Ο Ίων θα καταδιώξει την Κρέουσα με σκοπό να τη σκοτώσει για εκδίκηση. Αλλά απ’ το καλαθάκι, όπου τον είχε αφήσει, μωρό, η άγνωστη μάνα του, και το περιεχόμενό του -τα σπάργανα, ένα κόσμημα κι ένα στεφάνι ελιάς-, που τα παρουσιάζει η Πυθία, θ’ αναγνωριστούν. Κι η από μηχανής θεά Αθηνά θ’ αποκαλύψει ότι ο Ίων είναι γιος της Κρέουσας απ’ τον Απόλλωνα, ότι θα βασιλέψει στην Αθήνα κι ότι θα γίνει ο γενάρχης των Ιώνων. Η Ιόλη Ανδρεάδη μετέφρασε εξαιρετικά, μ’ έξυπνες αναφορές και κλεισίματα του ματιού, την τραγωδία μ’ αίσιο τέλος του Ευριπίδη 


«Ίων» (χρονολογείται μεταξύ 414 και 412 π.Χ.), μαζί με τον Άρη Ασπρούλη την προσάρμοσε δεξιοτεχνικά για δυο ηθοποιούς και την ανέβασε (2017), χωρίς να παραβλέψει την -προδρομική, εντυπωσιακή για την εποχή του- ειρωνεία του Ευριπίδη -μεγάλος μάστορας, σταθμός στην εξέλιξη του θεάτρου- αλλά και χωρίς να την υπερτονίσει, μ’ αίσθηση του ρυθμού κι ενδιαφέρουσα αισθητική: η Κρέουσα κάθεται μέχρι το τέλος σχεδόν της παράστασης σε διάδρομο του κοίλου κι ο Ίων, απ’ την ορχήστρα, 
της απευθύνει, όπως και σ’ όλο το κοινό, το λόγο, είτε ως Ίων είτε ως ένας απ’ τους υπόλοιπους ρόλους στους οποίους ο ίδιος ηθοποιός που τον ερμηνεύει μεταλλάσσεται -Ερμής, Ξούθος, Παιδαγωγός, Υπηρέτης, Πυθία, δυο Γυναίκες του Χορού. Θα σμίξουν στην ορχήστρα μόνον όταν θα τη σύρει απ’ το πορφυρό ύφασμα που την περιβάλλει και που θα παίξει το ρόλο του ομφάλιου λώρου ο οποίος αποδεικνύεται ότι τους ενώνει. Και στο τέλος θα ερμηνεύσουν ως διωδία το ρόλο της Αθηνάς. Το εύρημα λειτουργεί θαυμάσια ενώ η μεταλλαγή του Ίωνα από ρόλο σε ρόλο -εκτός απ’ την, χωρίς πολλά τερτίπια, προσαρμογή της φωνής του- με απλά χρώματα με τα οποία βάφει το κορμί του, ευφυής και λειτουργικότατη λύση. Η Δήμητρα Λιάκουρα με τα διακριτικά σκηνικά της και τα πολύ 

ενδιαφέροντα κοστούμια της βοηθάει στο παραστασιακό αποτέλεσμα. Το οποίο δε θα ήταν το ίδιο, αν η Ιόλη Ανδρεάδη δεν είχε στη διάθεσή της τους δυο συγκεκριμένους ηθοποιούς που έχει:  
η Δήμητρα Χατούπη, σε πλήρη ωριμότητα τα τελευταία χρόνια, 
αντιμετωπίζει την Κρέουσα, αν και σχεδόν στερημένη από κίνηση, με κύρος αξιομνημόνευτο αλλά ο Κωνσταντίνος Μπιμπής είναι που 
κλέβει τις εντυπώσεις. Τάλαντο πηγαίο, με υπέρκομψη κίνηση που παραπέμπει στον ινδικό χορό -την οποία, επίσης, έχει διδάξει η Ιόλη Ανδρεάδη-, με
γνώση του ύφους που υπηρετεί, με λόγο γερά στερεωμένο, εκφραστικότατος, με χιούμορ, περνάει δεξιοτεχνικά απ’ τον ένα ρόλο στον άλλο εντυπωσιάζοντας. Απ’ τους καλύτερους ηθοποιούς που ’χει βγάλει η γενιά του, οφείλει αυτό να το γνωρίζει αλλά πρέπει να το ξεχνάει όταν βρίσκεται στη σκηνή και να μην το «δείχνει». Είναι ο κίνδυνος που ενεδρεύει στις περιπτώσεις αυτές. Ίσος μεταξύ ίσων, ο Νίκος Τουλιάτος: με το ηχοτοπίο που δημιουργεί με τα κρουστά του επί σκηνής συνοδεύει εκπληκτικά το λόγο και τους δυο ηθοποιούς, ως alter ego τους -ένα εξαιρετικό τρίο για δυο (δέκα) φωνές και κρουστά. Μια παράσταση σφιχτή, άμεση, καίρια, ελκυστική, που θα σας ενδιαφέρει και θα σας κρατήσει. Τη συνοδεύει η προσεγμένη έκδοση, απ’ την «Κάπα Εκδοτική», της μετάφρασης 

του έργου απ’ την Ιόλη Ανδρεάδη, με εμπεριστατωμένο πρόλογο -που λειτουργεί ως δραματουργική πλατφόρμα- του Γιάγκου Ανδρεάδη.

Θέατρο Κολωνού, Ομάδα «Ιδέα», Φεστιβάλ Κολωνού, 12 Σεπτεμβρίου 2018.

September 16, 2018

Στο Φτερό / Λάσπες χωρίς κάθαρση


«Ηλέκτρα» του Σοφοκλή / Σκηνοθεσία: Θάνος Παπακωνσταντίνου


Η Ηλέκτρα, στην φερώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή (χρονολογείται, πιθανόν, περί το 412 με 411 π.Χ.), σε βαθύ πένθος, ταμένη στην εκδίκηση του φόνου του πατέρα της Αγαμέμνονα, βασιλιά των Μυκηνών, όταν επέστρεψε απ’ την εκστρατεία στην Τροία, φόνου που διέπραξαν η μάνα της Κλυταιμνήστρα κι ο εραστής της Αίγισθος, οι οποίοι τώρα 


βασιλεύουν, περιθωριοποιημένη, σχεδόν δούλα πια στο ανάκτορο, αναγνωρίζει και υποδέχεται ως εκδικητή τον αδελφό της Ορέστη που η Κλυταιμνήστρα είχε απομακρύνει για ν’ αποφύγει τις συνέπειες κι ο οποίος φτάνει με τεχνάσματα, για να πάρει πίσω το 
αίμα του πατέρα τους με αίμα, όπως ο Απόλλων του έχει υποδείξει:σκοτώνει μάνα κι εραστή και αποκαθιστά (;) την τάξη στον Οίκο των Ατρειδών. Ο Θάνος Παπακωνσταντίνου εκλήθη απ’ το Εθνικό Θέατρο να σκηνοθετήσει -για πρώτη φορά στην Επίδαυρο- τη μια απ’ τις δυο παραστάσεις-συμμετοχές του στο φετινό Φεστιβάλ. Η επιλογή αυτή, παρά το 
ρίσκο της, πιστεύω ότι δικαιώνει το Εθνικό. Ο νεαρός σκηνοθέτης διάλεξε το δρόμο του στιλιζαρίσματος ρίχνοντας, μέσα στον περίγυρο αυτό, μια Ηλέκτρα σχεδόν νατουραλίστικη, σχεδόν ριχαρντστραουσική. Από μια χοάνη, μια μήτρα -έξοχο το πάλλευκο σκηνικό της Νίκης Ψυχογιού, υπηρετεί απόλυτα την παράσταση- εκβράζονται τα πρόσωπα αυτά του μύθου για να τελέσουν τη λειτουργία των δυο
φόνων. Στα λευκά, ως αδελφές νοσοκόμες του Μεγάλου Πολέμου, που περιβάλλουν, περιθάλπουν μια Ηλέκτρα άρρωστα εμμονική, στα όρια της παράκρουσης, τα κορίτσια του Χορού, σε μια απόλυτη γεωμετρία που σπάζει στο τέλος, όταν πετούν τα λευκά 
για να μείνουν με γκρίζα, στα μαύρα, ως μοναχοί, ο Παιδαγωγός κι ο Πυλάδης που σύρουν τον φασκιωμένο και με κλειστά τα μάτια Ορέστη στο σκοπό που του έχει υπαγορεύσει ο Απόλλωνας για να τον λύσουν και να του βγάλουν το μαύρο πανί απ’ τα μάτια πριν γίνει ο εκούσιος/ακούσιος εκτελεστής, με πολυτελή κοστούμια που παραπέμπουν στο γιαπωνέζικο θέατρο η Κλυταιμνήστρα, ο 
Αίγισθος κι η περίφοβη Χρυσόθεμις, με τονισμένα ειρωνικά στοιχεία το ζευγάρι της εξουσίας, κινούνται (σχεδιασμός κίνησης Χαρά Κότσαλη) αργά, υπνωτικά ως από άλλο πλανήτη, ως σε άλλη σφαίρα -τη σφαίρα του μύθου-, σε μια τελετουργία που περιβάλλει τη σπαρασσόμενη Ηλέκτρα. Κι όσο το έργο προχωράει προς την κάθαρση, που τελικά δεν έρχεται, η Ηλέκτρα ακολουθεί αντίστροφο δρόμο: πασαλείβεται όλο και 
περισσότερο με λάσπες που απλώνονται και στον Ορέστη. Τον ίδιο, αντίστροφο δρόμο που ακολουθεί κι όλη η παράσταση -το λευκό μαυρίζει, βρομίζει. Με το λόγο της έξοχης, ελεύθερης μετάφρασης του Γιώργου Χειμωνά να της ταιριάζει γάντι, με τη μουσική του Δημήτρη Σκύλλα, παιγμένη ζωντανά και με έμφαση στα κρουστά, να την αγκαλιάζει δυναμικά -ειδική μνεία για τη μουσική διδασκαλία του εξαιρετικού επιπέδου Χορού στην Μελίνα 

Παιονίδου-, με τους φωτισμούς της Χριστίνας Θανάσουλα λειτουργικούς, με τα ετερογενή κοστούμια -επίσης της Νίκης Ψυχογιού-, κατά περίεργο τρόπο, να δένουν θαυμαστά -συγκλονιστικό της Κλυταιμνήστρας, με τη μακριά ουρά που 

παραπέμπει σε ερπετό- η σοφόκλεια «Ηλέκτρα» του Παπακωνσταντίνου προτείνει μια καινούργια ανάγνωση άξια μνείας. Πολύ σπλάτερ κι άτυχο μου φάνηκε το φινάλε, με το κομμένο κεφάλι της Κλυταιμνήστρας, η σκηνή, όμως, της αναγνώρισης, με την Ηλέκτρα και τον Ορέστη να τρέχουν ολόγυρα, να μην τολμούν ν’ αγκαλιαστούν αλλά ν’ αγγίζουν μόνο τ’ ακροδάχτυλά τους, 
μολονότι η παράσταση αποφεύγει τη συγκίνηση, δε με συγκίνησε απλώς, με συγκλόνισε -για ανθολογία. Κι αν βρήκα κάπως λίγο, στον Πρόλογο ιδίως, τον καλό Αλέξανδρο Μαυρόπουλο, σχετικά 
άπειρη, σωστή, πάντως, την Ελένη Μολέσκη (Χρυσόθεμις) και με μέγεθος αλλά κάπως εμφατικό στους τονισμούς του -λέξη-λέξη- τον Νίκο Χατζόπουλο (Παιδαγωγός), η ηγεμονική, έξοχα κινούμενη Μαρία Ναυπλιώτου κι ο -αγνώριστος- Χρήστος 
Λούλης, ως Κλυταιμνήστρα κι Αίγισθος αντίστοιχα, με ικανοποίησαν απόλυτα καθώς επιδέξια ισορρόπησαν στην κόψη του γκροτέσκο. Ο Μάριος Παναγιώτου κάνει αισθητή τη βουβή παρουσία του ως Πυλάδης. Θα μείνω, όμως, περισσότερο στην Αλεξία Καλτσίκη: με φωνή «γδαρμένη», με ρυθμούς ε-ξαι-ρε-τι-κούς, εναλλασσόμενους, με φωνητικές μεταπτώσεις, με απότομες συγκοπές στο λόγο της, στεγνωμένη πια απ’ το πένθος και το κλάμα, ερμηνεύει την Ηλέκτρα απ’ τα σπλάχνα της, με μια ένταση υπεράνθρωπη. Μια ερμηνεία συγκλονιστική. Ναι, έχουν εκφραστεί αντιρρήσεις αλλά εγώ, προσωπικά, σας συνιστώ να δείτε την παράσταση. Αν ήμουν Εθνικό Θέατρο θα την 
κρατούσα στο ρεπερτόριο και θα την προωθούσα εκτός Ελλάδος (Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή).


Θέατρο Βράχων «Μελίνα Μερκούρη», Φεστιβάλ «Στη Σκιά των Βράχων», Εθνικό Θέατρο, 14 Σεπτεμβρίου 2018.

September 14, 2018

Στο Φτερό / Black is beautiful


«Αμερικανικό Χοροθέατρο Άλβιν Έιλι». Α΄- Β΄ Πρόγραμμα 



Ήταν καλοκαίρι του 1982 όταν πρωτοεμφανίστηκε στην Ελλάδα, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, το «Αμερικανικό Χοροθέατρο Άλβιν Έιλι». Είκοσι τέσσερα χρόνια απ’ την ίδρυσή του (1958) -ζούσε, τότε, ακόμα, ο ιδρυτής του Άλβιν Έιλι που ’φυγε απ’ τη ζωή πρόωρα, στα 58 του χρόνια, το 1989. Ήταν σαν να ’χε πέσει κεραυνός: ένα αποκλειστικά μαύρο, ρωμαλέο, δυναμικό, συγκλονιστικό χορευτικό σύνολο, με δική του γλώσσα -ένα σύγχρονο ιδίωμα-, που πατούσε πάνω στη μαύρη μουσική -στην τζαζ- αντλώντας απ’ τον κλασικό χορό αλλά χωρίς να διστάζει ν’ αγγίξει και τα όρια του μιούζικαλ. Οι «Αποκαλύψεις» («Revelations») -χορογραφία του ίδιου του Άλβιν Έιλι-, ειδικά, ήταν κυριολεκτικά μια αποκάλυψη. Πέρασαν, έκτοτε, άλλα 36 χρόνια. Το συγκρότημα επισκέφθηκε πολλές φορές την Ελλάδα -με την ίδια απήχηση. Φέτος που γιορτάζει τα 60 του χρόνια επανήλθε: ένα αποκλειστικά μαύρο -με μια-δυο λευκές και κίτρινες «πινελιές»-, ρωμαλέο, δυναμικό, συγκλονιστικό χορευτικό σύνολο, με δική του γλώσσα -ένα σύγχρονο ιδίωμα- που πατάει πάνω στη μαύρη μουσική -στην τζαζ- αντλώντας απ’ τον κλασικό χορό αλλά χωρίς να διστάζει να αγγίξει και τα όρια του μιούζικαλ. Σα να μην πέρασε ο χρόνος. Πολλά έχουν αλλάξει, ο χορός έχει προχωρήσει, έχει ακολουθήσει καινούργιους δρόμους, η Τζούντιθ Τζάμισον -που διαδέχτηκε τον Άλβιν Έιλι στην καλλιτεχνική διεύθυνση του συγκροτήματος και κράτησε τη θέση της 21 χρόνια, μέχρι το 2011- δε χορεύει πια την καθηλωτική «Κραυγή» του, η σπουδαία Ντόνα Γουντ έχει αποσυρθεί αλλά το «Άλβιν Έιλι», με το προσωπικό του ύφος, εξακολουθεί την πορεία του και μεταφέρει τη ζωογόνο πνοή του στην τέχνη του αμερικάνικου χορού χωρίς να αφήνει καμιά μουσειακή αίσθηση. 
Το Α΄ Πρόγραμμα -απ’ τα δυο που παρουσιάζει- ανοίγει με το χορογραφικό τρίπτυχο «Ο χειμώνας στην Λισαβόνα» (1992) του Μπίλι Γουίλσον ο οποίος εύφορα κινεί τη μουσική του Ντίζι Γκιλέσπι καταλήγοντας, μετά από ένα ερωτικότατο ντουέτο, σ’ ένα λάτιν φινάλε που ξεσηκώνει. 
Ο Τζαμάρ Ρόμπερτς με το «Τα μέλη δεν κουράζονται» (2017, πρεμιέρα, εκτός ΗΠΑ, στην Αθήνα) συνδέει, σε μουσικές του Τζον Κολτρέιν, διακριτικά αλλά καίρια τη δουλειά του με το φλέγον και στη χώρα του πολιτικό θέμα των παράνομων μεταναστών: μια χορογραφία μάλλον αδύναμη που την υπερασπίζονται, όμως, με θέρμη οι χορευτές του. Η «Έλα» (2008) του Ρόμπερτ Μπατλ, του σημερινού, τρίτου στη σειρά καλλιτεχνικού διευθυντή του 
συγκροτήματος, σόλο που το 2016 ο χορογράφος μετέτρεψε σε ντουέτο, κρατάει όσο και το τραγούδι «Airmail Special» της Έλα Φιτζέραλντ, με τα κωμικά στοιχεία να κυριαρχούν δυναμικά.
Με Άλβιν Έιλι ξεκινάει το Β΄ Πρόγραμμα: το συναρπαστικό «Πλάσμα της νύχτας» (1974, 1975). H μουσική, του Ντιουκ Έλινγκτον -αγαπημένου συνθέτη του Έιλι που θαυματούργησε χορογραφώντας επανειλημμένα μουσικές του. Ο
Έιλι δένει την τζαζ με το κλασικό μπαλέτο και προχωράει, με τους λικνιζόμενους χορευτές του, από τον αισθησιασμό σε μια ξέφρενη κορύφωση. Στο «In/Side» (2008) ο Ρόμπερτ Μπατλ χρησιμοποιεί

το τραγούδι «Άγριος είναι ο άνεμος» του Ντμίτρι Τιόμκιν, σε στίχους Νεντ Γουάσινγκτον, γραμμένο για την ομότιτλη ταινία (1957) του Τζορτζ Κιούκορ, σπαρακτικά τραγουδημένο εδώ απ’ την Νίνα Σιμόν, ως αφορμή για ένα φόρο τιμής στους νεοϊορκέζους άντρες χορευτές που χάθηκαν στην επιδημία του AIDS -ας μην ξεχνούμε πως κι ο Άλβιν Έιλι θύμα του ήταν: ένα συγκλονιστικό σόλο που ο υπέροχος Σάμιουελ Λι Ρόμπερτς ερμήνευσε αποστομωτικά. 
Τρίτο κομμάτι του Β΄ Προγράμματος που, προσωπικά βρήκα και το πιο ενδιαφέρον, οι «Τέσσερις γωνιές» (2013), χορογραφία του Ρόναλντ Κ. Μπράουν, σε μουσικές Καρλ Χάνκοκ Ραξ, Ρασάαν Ρόλαντ Κερκ και Γιακούμπ: οι δοκιμασίες ενός πνευματικού ταξιδιού που, τελικά, οδηγούν στο θρίαμβο. Μια χορογραφική γλώσσα με αφρικάνικες επιρροές, εξαιρετικά ταιριαστή στο μαύρο συγκρότημα.
Και τα δυο Προγράμματα κλείνουν με τις εμβληματικές «Αποκαλύψεις» (1960) του Άλβιν Έιλι -σήμα κατατεθέν του «Αμερικανικού Χοροθεάτρου Άλβιν Έιλι». Πάνω σε γκόσπελ, κυρίως, ο Έιλι έχει πλάσει, έχει σμιλέψει ένα αριστούργημα υποδειγματικής, μοναδικής ισορροπίας, που δοξάζει τα πάθη των Αφροαμερικανών αλλά αποτελεί, ταυτόχρονα, κι έναν ύμνο χαράς, που κάθε σκηνή του είναι ένα διαμάντι κι όλες μαζί συνθέτουν ένα αξεπέραστο κομμάτι το οποίο, παρά τα 58 χρόνια που το βαραίνουν, δεν έχει χάσει τίποτα απ’ τη φρεσκάδα του. Τα κοστούμια και οι φωτισμοί, εξαιρετικού επιπέδου σ’ όλα τα κομμάτια και μια παραγωγή υψηλού επιπέδου. Μη χάσετε την ευκαιρία! (Φωτογραφίες: 1.AP Photo/GaryMallerbaVisually, 2, 7, 8.Paul Kolnik, 3.Andrea Mohin, 4.Teresa Wood, 6.Gert Krautbauer).

«Αμερικανικό Χοροθέατρο Άλβιν Έιλι», Μέγαρο Μουσικής Αθηνών / Αίθουσα «Αλεξάνδρα Τριάντη», 11 (Α΄ Πρόγραμμα) και 12 (Β΄ Πρόγραμμα) Σεπτεμβρίου 2018.