Στο Φτερό / Τραγούδι της ψυχής

 

Κρατική Ορχήστρα Αθηνών: συναυλία «Γκούσταβ Μάλερ - Το τραγούδι της γης». Μουσική διεύθυνση: Ντάνκαν Γουόρντ. Σολίστ: Νέιθαν Μπόουλς, τενόρος, Μάιρα-Τερέζ Κάρμακ, μέτζο.

Από τις μεγάλες στιγμές της μουσικής του 20ου αιώνα: «Το τραγούδι της γης» (1908-1909, πρώτη εκτέλεση 1911) του Γκούσταφ Μάλερ. Ένα κορυφαίο συμφωνικό έργο με μεγάλη ποικιλία που όμως το συνθέτουν έξι συμφωνικά τραγούδια. Ο αυστριακός συνθέτης το συνέθεσε μετά από μία σειρά γεγονότων που σημάδεψαν τη ζωή του -ο θάνατος της τετράχρονης κορούλας του από οστρακιά + διφθερίτιδα, η διάγνωση ότι ο ίδιος πάσχει από ανεπανόρθωτο 

καρδιακό νόσημα και ο, κατά κάποιο τρόπο, εξαναγκασμός  του σε παραίτηση, μετά από δέκα χρόνια παραμονής στη θέση, από τη διεύθυνση της Όπερας της Βιέννης, για διάφορους λόγους – ανάμεσά τους διαφωνίες με τους μουσικούς αλλά και η αντισημιτική εκστρατεία εναντίον του από τον «ειδικευμένο» Τύπο της εποχής. Όλα, μέσα στο 1907 -το annus horibilis, η φριχτή χρονιά του. Και σίγουρα «Το Τραγούδι της γης» τα αντιφεγγίζει. Ο Μάλερ κατέφυγε σε έξι κινέζικα ποιήματα του 7ου-8ου μ.Χ.  αιώνα, όπως αυτά ανθολογήθηκαν και μεταφράστηκαν -αποδόθηκαν, καλύτερα- από τον γερμανό ποιητή Χανς Μπέντγκε στη συλλογή «Ο κινέζικος

αυλός» (1907). Και ενώ ουσιαστικά πρόκειται για λίντερ τα ένωσε μέσα από ισχυρούς αρμούς με συμφωνικούς όγκους ώστε κάλλιστα το έργο να ανταποκρίνεται στο χαρακτηρισμό «συμφωνία για τενόρο, κοντράλτο (ή βαρύτονο) και ορχήστρα». Οι αθάνατες ομορφιές της φύσης μπλέκουν στα ποιήματα αυτά με το εφήμερο της ανθρώπινης ζωής και τις ανθρώπινες δυστυχίες και ο θάνατος είναι η λύτρωση, μία απελευθέρωση από τον ανθρώπινο πόνο. Όπου ο λυρισμός συναντάει τη μεταφυσική. Ο βρετανός αρχιμουσικός Ντάνκαν Γουόρντ, νέος άνθρωπος, ικανότατος, εισέπραξε με μεγάλη ευαισθησία το συνδυασμό αυτό αλλά βρήκε και σε μία πολύ καλή και ώριμη στιγμή την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών ώστε να την οδηγήσει σε ένα αποτέλεσμα πάνω από τον μέσο όρο  

της. Μαζί με τους δύο εξαίρετους σολίστες που ανταποκρίθηκαν απολύτως στα μαλερικά ζητούμενα: τον βαγκνερικών φωνητικών προδιαγραφών αμερικανό τενόρο Νέιθαν Μπόοουλς και την επίσης αμερικανίδα μέτζο Μάιρα-Τερέζ Κάρμακ. Εξαιρετικοί και οι δύο, τραγούδησαν με την ψυχή τους αυθεντικό Μάλερ για να αναδείξουν αυτά τα υπέροχα συμφωνικά τραγούδια του. Μία συναυλία καταγραμμένη στα επιτεύγματα της ΚΟΑ.

(Το δωρεάν πρόγραμμα-αφίσα της συναυλίας -υπεύθυνη Αλίκη Φιδετζή, σύνταξη κειμένων Τίτος Γουβέλης-, όπως πάντα, χρήσιμο).

Μέγαρο Μουσικής Αθηνών / Αίθουσα «Χρήστος Λαμπράκης», Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, 23 Οκτωβρίου 2026.
  
(Τη συναυλία παρακολούθησα με πρόσκληση απευθείας από την ΚΟΑ).

Τα θεατρικά προγράμματα που διασώθηκαν

 

Το Τέταρτο Κουδούνι / Τέτοιες Μέρες, Τέτοια Λόγια… 297

 

 

Στην ημερίδα ««Ανοιχτό Αρχείο / Ανοιχτό Ερώτημα» που οργάνωσε το Ελληνικό και Λογοτεχνικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας (Μ.Ι.Ε.Τ.), αφιερωμένη στη μνήμη του Μάνου Χαριτάτου, ιδρυτή μαζί με τον Δημήτρη Πόρτολο, του Ε.Λ.Ι.Α., συμμετείχα στη στρογγυλή τράπεζα «Μέσα από τα μάτια των δωρητών» απαντώντας σε δυο ερωτήσεις που έθεσε ο συντονιστής Γιώργος Τσακνιάς. Αναρτώ το κείμενο των απαντήσεων ακροθιγώς επεξεργασμένο:

Ποια ήταν η καθοριστική στιγμή ή η σκέψη που σας οδήγησε στην απόφαση να αποχωριστείτε το υλικό σας και να το εμπιστευτείτε σε έναν φορέα;

Καταρχάς να σας ζητήσω συγγνώμη για τα φωνητικά προβλήματα και τον τυχόν βήχα. Μια ίωση με ταλαιπωρεί ακόμα.
Καθοριστική στιγμή δεν υπήρξε. Αλλά από πολύ νωρίς αναρωτιόμουνα τι θ’ απογίνει όλο αυτό το υλικό που ’χα μαζέψει. Απ’ το 1965, στα 15 μου, είχα αρχίσει. Είχα πάρει ένα τετραδιάκι σπιράλ, με καρουδάκια στα εξώφυλλο, της μόδας τότε, όπου έγραφα σε κάθε σελίδα την ημερομηνία αυτού που είδα και μέσα έβαζα το πρόγραμμά του -σινεμά, κάποιες συναυλίες, τσίρκο και θέατρο, ό,τι ερχόταν στον Βόλο, τότε. Ξεχείλωσε το τετραδιάκι γιατί μερικά προγράμματα ήταν χοντρά αλλά η συνήθεια που ’γινε ψώνιο, που ’γινε μανία, όχι, δεν ξεχείλωσε. Μετά, όταν ήρθα φοιτητής στην Αθήνα, το τετραδιάκι έγινε ειδικό ντουλάπι. Και κάποτε το ντουλάπι ξεχείλισε, τα ράφια ξεχείλωσαν, τα προγράμματα κατέκλυσαν το σπίτι. Στο τέλος κρατούσα μια γκαρσονιέρα ως αποθήκη. Στο σεισμό του ’99 κοιμόμουν στο σπίτι της μητέρας μου που ’ταν στα τελευταία της. Ειδεμή θα μπορούσα να ’χα σκοτωθεί -ηρωικός θάνατος!- από… ιστορία θεάτρου καθώς, απ’ τη βασική βιβλιοθήκη, όλοι οι βαριοί τόμοι έπεσαν πάνω στο κρεβάτι μου…  

Απογόνους δεν έχω, οι τυχόν κληρονόμοι δε θα ’χαν σίγουρα τη δική μου πρεμούρα, μπορεί και να τα θεωρούσαν τα προγράμματα απλώς άχρηστα χαρτιά, σαβούρα, που πώς και τι θα ’καναν να την ξεφορτωθούν. Οπότε κι άρχισα να σκέφτομαι τους φορείς που θα μπορούσαν να τα δεχτούν ως δωρεά: Βιβλιοθήκη Θεατρικού Μουσείου, Βιβλιοθήκη του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών ή του Τμήματος Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Βιβλιοθήκη «Βουδούρη» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Λασκαρίδη… 

Το Θεατρικό Μουσείο εξέπνευσε και να δούμε αν, πότε και πώς θα επανέλθει κατά τις επαγγελίες. Απ’ τους υπόλοιπους τους οποίους δοκίμασα δωρίζοντας από περίπου 800 βιντεοκασέτες με θέμα τις παραστατικές τέχνες και, κυρίως, το θέατρο μέχρι εκατοντάδες αφίσες θεάτρου ή από προγράμματα, όχι δικά μου αλλά απ’ αυτά που τότε έστελναν τα θέατρα, όταν άρχιζαν μια παράσταση, μαζί με τα δελτία Τύπου στα «Νέα» όπου εργαζόμουν μέχρι χιλιάδες βιβλία της βιβλιοθήκης μου -πέντε διαδρομές έκανε το βαν που τα μετέφερε-, απογοητεύτηκα -απ’ τους περισσότερους τουλάχιστον. 
Τότε, κάποια στιγμή, σε μια σχετική κουβέντα μας, ο σκηνοθέτης Γιάννης Μόσχος μου σύστησε το Ε.Λ.Ι.Α. Όχι, βέβαια, ότι δεν το ’ξερα. Το αντίθετο. Απ’ την αρχή το ’ξερα. Και απ’ την εποχή που, πριν απ’ «Τα Νέα», δούλευα για το περιοδικό «Διαβάζω» γνώριζα τον Μάνο 

Χαριτάτο και τη σπουδαία δουλειά που ’κανε μαζί με τον Δημήτρη Πόρτολο κι είχα συνεργαστεί κάποτε μαζί του. Αλλά ότι το Ε.Λ.Ι.Α .θα μπορούσε να δεχτεί προγράμματα δεν το ’χα σκεφτεί. Επιπλέον, ο κ. Μόσχος μου μίλησε και για την εξαιρετικά προσεκτική αρχειακή δουλειά που κάνει εκεί η κ. Κωνσταντίνα Σταματογιαννάκη. Έτσι εμπιστεύτηκα στο Ε.Λ.Ι.Α. περίπου 10.000 προγράμματα με τη συμφωνία πως, αν κάποια υπάρχουν διπλά, από προηγούμενες δωρεές, αυτά θα σταλούν στην Βιβλιοθήκη του Τμήματος Θεάτρου της Θεσσαλονίκης. Και, τελικά, γύρω στα 7.500 έμειναν στο Ε.Λ.Ι.Α. και τα υπόλοιπα περίπου 2.500 ανέβηκαν στην Θεσσαλονίκη.  

Υπάρχουν ακόμα άλλα 300 με 500 στην -αποκλειστικά θεατρική πια- βιβλιοθήκη μου, μαζί με βιβλία με θεατρικά έργα, έργα φωτοτυπημένα, αλμανάκ, ιστορίες θεάτρου, περιοδικά για το θέατρο... Κράτησα όσα έχουν μέσα τυπωμένο έργο θεατρικό. Αυτά τα πονάω πιο πολύ και τα θέλω γιατί τα χρειάζομαι ακόμα για τη δουλειά μου. Θ’ αποφασίσω για τη, μετά το θάνατό μου, τύχη τους.

Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η μεγαλύτερη ηθική υποχρέωση που αναλαμβάνει ένας αρχειακός φορέας αποδεχόμενος τη δωρεά ενός αρχείου; Πώς φαντάζεστε το μέλλον του αρχείου το οποίο δωρίσατε; 

 

Πρώτα να το ταξινομήσει όπως του πρέπει. Πράγμα που, για τη δική μου συλλογή, έχει ήδη γίνει. Η κ. Σταματογιαννάκη επιβεβαίωσε την έξωθεν καλή μαρτυρία. Ξέρω πια πόσα ήταν τα προγράμματα -που δεν το ’ξερα-, ξέρω ότι έπεσαν σε καλά χέρια. 
Κατόπιν, το αρχείο πρέπει να ’ναι εύκολα προσβάσιμο. Χωρίς πολλά γραφειοκρατικά. Ειδικά σε φοιτητές και νέους ερευνητές. Σ’ αυτό, όμως, μόνο η ψηφιοποίηση θα δώσει λύση. Χωρίς, πάντως, να σημαίνει ότι δε θα μπορούν να ’ναι διαθέσιμα για μελέτη και τα έντυπα προγράμματα. Με την ελπίδα ότι αυτοί που θα τα πάρουν στα χέρια τους θα πρέπει να τα σεβαστούν και να μην κρατήσουν πάνω τους... σημειώσεις, υπογραμμίσουν ή… σκίσουν κάποια σελίδα που χρειάζονται. Διότι αυτά συμβαίνουν... 

Πιστεύω στη διατήρηση του έντυπου. Η ποιότητα του χαρτιού, οι διαφημίσεις που ’χει το πρόγραμμα, η τυπογραφία του κάνουν σαφή την εικόνα της εποχής του και το γούστο των παραγωγών που το τύπωσαν ή τις οικονομικές παραμέτρους των παραγωγών. Η βαθμιαία κατάργηση των προγραμμάτων,

για μένα, είναι θλιβερή και αποτρεπτική. Το επιχείρημα «τα στοιχεία τα βρίσκετε όλα στο site του θεάτρου» δε με πείθει. Είκοσι χρόνια μετά τη συγκεκριμένη παράσταση δε θα βρίσκω «site του θεάτρου». Ίσως, βέβαια, αυτό να ’ναι μια παλιά νοοτροπία που διέπει εμάς τους παλιούς και δε μας επιτρέπει να εκσυγχρονιστούμε ή να «εκσυγχρονιστούμε». Για μένα, πάντως, παράσταση χωρίς πρόγραμμα είναι φαγητό ανάλατο. Ενώ, αν μείνει στα χέρια μου ένα πρόγραμμα, εφόσον είναι καλοφτιαγμένο, θα το χαζεύω, μπορεί και μια ζωή. Μερικά είναι εξαιρετικά.
Τώρα, πως μπορώ να φανταστώ το μέλλον της συλλογής μου αυτής… Φαντάζομαι, μετά από κάποια χρόνια, κάπου να συναντήσω ένα αγόρι ή ένα κορίτσι που να ετοιμάζει μια εργασία ή ένα μεταδιδακτορικό και μπροστά του να ’χει απλωμένα παλιά θεατρικά προγράμματα. Κι απ’ τα εξώφυλλά τους να τα αναγνωρίσω: «Βρε, αυτά, απ’ τα δικά μου είναι...». Ε, τότε θα συγκινηθώ.
Σας ευχαριστώ.

Με χιούμορ και συγκίνηση ή Το Ε.Λ.Ι.Α. ποτέ δεν πεθαίνει

 

Το Τέταρτο Κουδούνι / Τέτοιες Μέρες, Τέτοια Λόγια… 296

 

 

Πραγματοποιήθηκε χτες στο κατάμεστο -απίθανο για το είδος της εκδήλωσης!- υπέροχο Αμφιθέατρο «Théo Angelopoulos» του Γαλλικού Ινστιτούτου, από το Ελληνικό και Λογοτεχνικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας (Μ.Ι.Ε.Τ.) μια, αφιερωμένη στη μνήμη του Μάνου Χαριτάτου, ιδρυτή μαζί με τον Δημήτρη Πόρτολο, του Ε.Λ.Ι.Α.- η καθιερωμένη από πέρσι «Ημέρα Μάνου Χαριτάτου»- ημερίδα με θέμα «Ανοιχτό Αρχείο / Ανοιχτό Ερώτημα». 
Η οποία άνοιξε με την εξαιρετική ομιλία «The Thoughts of an ΕLΙΑ Habitué» («Οι σκέψεις ενός θαμώνα του Ε.Λ.Ι.Α.») του διακεκριμένου ιστορικού καθηγητή Μαρκ Μαζάουερ και συνεχίστηκε με τέσσερις στρογγυλές τράπεζες που συντόνισαν οι ικανότατοι άνθρωποι του ΕΛΙΑ Γιώργος Κουμαρίδης, Γιώργος Τσακνιάς, Ματθίλδη Πυρλή και Κωνσταντίνα Σταματογιαννάκη, αντίστοιχα, όπου δεν έλειψε και το χιούμορ στο οποίο διακρίθηκε, εκτοξεύοντας την ημερίδα, ο συγγραφέας, ιστορικός και υπεύθυνος Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη Τάσος Σακελλαρόπουλος και δυο βίντεο-«ιντερμέτζα» με σκέψεις δωρητών και ερευνητών. 
Θα ήθελα να σταθώ στην ενδιάμεση ομιλία της ιστορικού μουσειολόγου Αλεξάνδρας Χαριτάτου που μίλησε πολύ ζεστά για τον πατέρα της εκφράζοντας το παράπονο πως το ιστορικό λογότυπο του Ε.Λ.Ι.Α. τείνει να εξαφανιστεί -ανεπίτρεπτο! Δεν ξέρω πώς σκέφτονται οι «ιθύνοντες» αλλά να ’ναι σίγουροι πως το Ε.Λ.Ι.Α. θα παραμείνει εξελισσόμενο, ως έχει, με τις συνθήκες που προσχώρησε και ενσωματώθηκε στο Μ.Ι.Ε.Τ., όσο κι αν αλλάζουν οι καιροί και τα πρόσωπα… Δωρητές και στελέχη θα σταθούν σθεναρά απέναντι σε οποιαδήποτε αλλοίωση.
Τελικά η ημερίδα είχε τόσο ενδιαφέρον αλλά κι όλοι οι ομιλητές που «ξεχάστηκα» κι έμεινα και τις επτά ώρες που διήρκεσε. Γιατί, εκτός από πληροφόρηση, είχε συγκίνηση και χιούμορ.

Ετών δεκαπέντε

 

Το Τέταρτο Κουδούνι / Τέτοιες Μέρες, Τέτοια Λόγια… 295

Ήταν 22 Οκτωβρίου του 2011. Όταν άνοιξα totetartokoudouni.blogpost.com. Με τη βοήθεια του LjA. Δειλά στην αρχή. Ήμουν ακόμα στα «Νέα». Όταν έφυγα πήρα θάρρος και totetartokoudouni.blogpost.com ενηλικιώθηκε. Έγραψα πολύ και πολλά και κουράστηκα πολύ. Χωρίς κανένα οικονομικό όφελος. Αλλά το αντίκρυσμα που είχε με ενθάρρυνε. 

Σήμερα συμπληρώνει τα 15 του χρόνια και, αν και κάπως περιορισμένο πια -μεγάλωσε κι αυτό...- υπάρχει και συνεχίζει να είναι ενεργό. Μέχρι σήμερα, μέχρι την ώρα αυτή, έχει δεχτεί 4.515.073 επισκέψεις. Όλους που το επισκέφτηκαν και που το στήριξαν σας ευχαριστώ θερμά. Ιδίως τον LjA ο οποίος ακόμα βοηθάει όταν κωλώνω στα τεχνικά θέματα που αγνοώ. Να είμαστε καλά.  Σας χαρίζω μια Αρλέτα που αγαπώ πολύ.

Μωρέ, καλύτερα rave party...

  

Το Τέταρτο Κουδούνι / Τέτοιες Μέρες, Τέτοια Λόγια… 294 

 

Παν’ εκείνοι οι καιροί -οι μακρινοί- που με εντυπωσίαζαν οι εντυπωσιοθήρες σκηνοθέτες κι έχασκα. Αυτοί που μετέρχονται παντός- μα παντός...-  μέσου για να εντυπωσιάσουν: χλαπαταγή στη σκηνή, στραβώνονται τα μάτια σου, κουφαίνονται τ’ αυτιά σου -αφού σου δίνουν κι εκ των προτέρων ωτοασπίδες...-, τινάζεσαι απ’ την πολυθρόνα σου λόγω «εκρήξεων», πνευματιστικές seances, κάπου τέσσερις ώρες διάρκεια διότι -πιστεύουν- όσο μακρύτερο, τόσο καλύτερο, κούουουραση, τεχνικά τέλειο, βέβαια, κατασκεύασμα -δεν αντιλέγω- αλλά μέσα του το κενόν. Από Τβαρκόφσκι και «Oracle» της «Στέγης» θα προτιμούσα -λέω τώρα...- ένα αυθεντικό rave party (Φωτογραφία: Pinelopi Gerasimou).